İşten Çıkarıldım: Kıdem ve İhbar Tazminatı Rehberi

İşten çıkarılmak, çoğu zaman beklenmedik ve sarsıcı bir deneyimdir. Bu ilk günlerde atılan adımlar ise sonradan alınacak tazminatın tutarını doğrudan etkiler. Bu yazıda kıdem ve ihbar tazminatına kimlerin hak kazandığını, tutarın nasıl hesaplandığını ve hangi sürelerin kaçırılmaması gerektiğini sade bir dille anlatıyoruz.

Kıdem tazminatına kimler hak kazanır?

Kıdem tazminatı, işçinin işyerine verdiği emeğin karşılığı olarak ödenen bir güvencedir. Hak kazanmak için iki temel şart birlikte aranır: işçinin aynı işverene bağlı olarak en az bir yıl çalışmış olması ve iş sözleşmesinin kanunda sayılan hâllerden biriyle sona ermesi.

Bu hâller şunlardır:

• İşverenin feshi: İşveren sözleşmeyi feshetmişse, fesih işçinin ahlak ve iyi niyet kurallarına aykırı davranışına dayanmıyorsa kıdem tazminatı ödenir. Performans düşüklüğü, küçülme ya da yeniden yapılanma gibi nedenler de bu kapsamdadır.
• İşçinin haklı nedenle feshi: Ücretin zamanında ödenmemesi, sigorta priminin eksik yatırılması, fazla mesainin karşılığının verilmemesi, işyerinde psikolojik taciz (mobbing) ya da sağlık sebepleri gibi durumlarda işçi sözleşmeyi derhâl feshedebilir ve kıdem tazminatı alır.
• Emeklilik: Yaşlılık aylığı bağlanması ya da yaş dışındaki sigortalılık süresi ve prim gün şartının tamamlandığını gösteren SGK yazısıyla ayrılma.
• Askerlik: Muvazzaf askerlik ödevi nedeniyle ayrılma.
• Evlilik: Kadın işçinin evlendiği tarihten itibaren bir yıl içinde kendi isteğiyle ayrılması.
• Ölüm: İşçinin ölümü hâlinde tazminat mirasçılarına ödenir.

İstifa edersem tazminat alabilir miyim?

Haklı bir sebep olmaksızın yapılan istifa kıdem tazminatı hakkı vermez. Ancak uygulamada “istifa” olarak görünen pek çok ayrılık aslında haklı nedenle feshtir. Örneğin aylardır fazla mesaisi ödenmeyen ya da maaşı asgari ücret üzerinden gösterilip kalanı elden verilen bir işçi, bu nedenle ayrıldığını yazılı olarak bildirirse kıdem tazminatına hak kazanabilir. Bu nedenle ayrılık dilekçesinin içeriği çok önemlidir; işveren tarafından önceden hazırlanmış bir istifa metnini imzalamadan önce mutlaka değerlendirme yapılmalıdır.

Kıdem tazminatı nasıl hesaplanır?

Hesap dört adımda yapılır:

1. Hizmet süresi: İşe giriş tarihinden sözleşmenin sona erdiği tarihe kadar geçen süre yıl, ay ve gün olarak bulunur. Aynı işverenin farklı işyerlerinde geçen süreler birleştirilir.
2. Giydirilmiş ücret: Son brüt ücrete; yemek, yol, ikramiye, prim gibi düzenli ve sürekli ödenen yardımların aylık karşılığı eklenir.
3. Tavan kontrolü: Giydirilmiş ücret, fesih tarihindeki kıdem tazminatı tavanını aşıyorsa hesap tavan üzerinden yapılır. Tavan yılda iki kez, Ocak ve Temmuz aylarında güncellenir.
4. Kesinti: Kıdem tazminatından yalnızca binde 7,59 oranında damga vergisi kesilir; gelir vergisi ve sigorta primi kesilmez.

Bir yıldan artan ay ve günler de oranlanarak hesaba katılır. Örneğin yedi yıl altı ay çalışan işçi, yedi buçuk yıllık tazminat alır. Kendi tutarınızı görmek için kıdem ve ihbar tazminatı hesaplama aracını kullanabilirsiniz.

İhbar tazminatı nedir?

Belirsiz süreli iş sözleşmesini sona erdirmek isteyen taraf, karşı tarafa önceden bildirimde bulunmak zorundadır. Bildirim süresi çalışma süresine göre değişir: altı aydan az çalışmada iki hafta, altı ay ile bir buçuk yıl arasında dört hafta, bir buçuk ile üç yıl arasında altı hafta, üç yıldan fazla çalışmada sekiz hafta. Bu süre tanınmadan sözleşmeyi sona erdiren taraf, sürenin ücreti kadar ihbar tazminatı öder.

İhbar tazminatında kıdem tazminatındaki tavan uygulanmaz; tutardan gelir vergisi ve damga vergisi kesilir. Dikkat edilmesi gereken nokta şudur: Bildirim süresine uymadan istifa eden işçi de işverene ihbar tazminatı ödemekle yükümlü olabilir.

İşten çıkarıldıktan sonra ilk adımlar

• Fesih bildirimini saklayın: Size verilen yazılı bildirimin bir örneğini alın; sözlü fesih yapıldıysa tarihini ve tanıklarını not edin.
• Belgeleri toplayın: Bordrolar, banka ücret dökümleri, e-Devlet’ten alınabilen SGK hizmet dökümü, iş sözleşmesi ve yazışmalar.
• Hiçbir belgeyi düşünmeden imzalamayın: “Tüm haklarımı aldım” içerikli ibranameler, belirli şartları taşımıyorsa geçersizdir; yine de imza öncesi değerlendirme sorun yaşamamanın en kolay yoludur.
• İşe iade ihtimalini değerlendirin: Otuz ve üzeri işçinin çalıştığı bir işyerinde altı aydan uzun süredir çalışıyorsanız, tazminat yerine işe iade de talep edebilirsiniz. Bu yolun süresi yalnızca bir aydır.

Arabuluculuk ve dava süreci

Kıdem ve ihbar tazminatı talepleri için doğrudan dava açılamaz; önce işverenin bulunduğu yerdeki arabuluculuk bürosuna başvurulur. Süreç üç hafta içinde tamamlanır, zorunlu hâllerde bir hafta uzatılabilir. Toplantıda anlaşma sağlanırsa imzalanan belge mahkeme kararı niteliğindedir. Anlaşma olmazsa arabulucunun düzenlediği son tutanakla iş mahkemesinde dava açılır.

Arabuluculuk görüşmesine hazırlıklı gitmek önemlidir: talep edilen tutarın nasıl hesaplandığını bilmek, hangi delillerin elde olduğunu görmek ve makul bir anlaşma aralığı belirlemek, çoğu zaman davaya gerek bırakmadan hakkın alınmasını sağlar.

Sık sorulan sorular